Schematherapie

Wie mij op Twitter volgt, weet dat ik al een tijd lang schematherapie krijg. Wanneer gevraagd wordt wat dat precies voor therapie is, vind ik dit lastig uit te leggen. Alleen al omdat er tientallen schema’s en modi zijn. Ook duurde het even voordat ik deze therapie zelf wat beter ging snappen.
Schematherapie is zo nu en dan wel kort in eerdere blogartikelen naar voren gekomen, zoals bij De Dictator & ik en De dictator in mijn hoofd. In dit blogartikel zal ik eindelijk proberen uit te leggen wat schematherapie is en hoe het werkt. Ook zal ik daarbij wat delen over mijn eigen (individuele) schematherapie behandeling. 

repeat

Het ontstaan
Schematherapie is een vorm van psychotherapie dat in de jaren negentig in Amerika ontwikkeld is door psycholoog Jeffrey Young. Hij merkte dat de patronen waarin zijn cliënten in hun even steeds weer vastlopen, terug te voeren waren naar ervaringen in hun jeugd. Hij legde 18 verschillende schema’s vast, die ontstaan zijn in de jeugd en je in je verdere leven telkens blijven belemmeren. Young stelde dat het ontstaan van schema’s samenhangen met de vijf basisbehoeften. Deze basisbehoeften zijn:

  • onafhankelijkheid en zelfstandigheid;
  • vrijheid om je behoeften en emoties te uiten;
  • spontaniteit en plezier;
  • duidelijke grenzen;
  • een veilige band met andere mensen.

Love - Alexander Milov

‘Love’ – Alexander Milov

Volgens Young moeten al deze behoeften in je jeugd voldoende vervuld worden voor een gezonde emotionele ontwikkeling. Overigens, wanneer er niet aan deze behoeften is voldaan in de jeugd, hoeft er geen opzet in het spel te zijn. Sommige ouders doen bijvoorbeeld uit liefde juist alles voor hun kind, waardoor ze bijvoorbeeld de basisbehoefte zelfstandigheid en grenzen niet kunnen vervullen. Andere ouders hebben bijvoorbeeld zelf de basisbehoeften niet ervaren in hun jeugd, waardoor bepaalde schema’s wellicht worden overgedragen van ouder op kind. Ook is het mogelijk dat ouders tegelijkertijd liefdevol, als erg veeleisend zijn.

De schema’s & modi
In de schematherapie wordt gewerkt met de begrippen schema’s en modi.
Een schema is de manier waarop mensen zichzelf, de ander en de wereld om hen heen waarnemen. Het zijn als het ware overtuigingen die op basis van vroegere situaties (in de kindertijd) zijn vastgelegd in het geheugen. Modi zijn een combinatie van schema’s en gedragingen, die op een bepaald moment actief aanwezig zijn; gemoedstoestanden/houding waarin iemand kan schieten, wanneer oude gevoelens door een bepaalde situatie worden opgeroepen.
Young omschreef in eerste instantie 18 schema’s. Daarvan zijn 16 te onderzoeken door middel van vragenlijsten. Tijdens het schrijven van dit artikel merkte ik dat er nóg meer schema’s en modi bestaan. Sommigen zijn echter nog niet voldoende onderzocht of echt aangenomen als ‘officiële’ schema’s en modi. Er zouden dus therapeuten kunnen zijn die schema’s en modi aanhouden waar de ene therapeut wel mee werkt en de andere niet, wat op zich niet erg is, maar wel onduidelijk.

In dit artikel heb ik er in ieder geval voor gekozen om de schema’s en modi aan te houden die in het handboek voor therapeuten worden genoemd. Voor de overzichtelijkheid zal ik ze niet allemaal op deze pagina behandelen. Dan wordt dit artikel zelfs voor mijn standaard te lang. 😉
In dit document (pdf) kun je de verschillende schema’s en modi met bijbehorende beschrijvingen bekijken.schema

Het doel
Schematherapie is zowel individueel als in een groep mogelijk. Zelf krijg ik individuele schematherapie, dus dat houdt in dat ik één op één gesprekken heb met mijn therapeut. Het belangrijkste verschil tussen groepsschematherapie en individuele schematherapie, is dat de groep bij groepsschematherapie belangrijk kan zijn voor je therapieproces. Doordat je te maken hebt met meerdere personen, zul je sneller tegen je eigen vastgeroeste patronen aanlopen en ermee geconfronteerd worden. Door therapeuten en groepsgenoten zullen er vragen aan je gesteld worden. Ook kunnen de inzichten van anderen, tegelijk jou zelf inzichten geven doordat je jezelf in het verhaal van een ander kunt herkennen. Een groep bestaat meestal uit tussen ongeveer 8-10 deelnemers en 2 á 3 therapeuten. In dit artikel zal ik voor het gemak verder ingaan op individuele schematherapie.

Bij (individuele) schematherapie ga je allereerst samen met je therapeut vaststellen wat je hulpvraag is. De therapie zal namelijk hierop toespitst worden. De ene schematherapie behandeling kan dus overigens erg verschillen met die van een ander. Als je zelf ook schematherapie volgt, kan het dus zo zijn dat je sommige dingen wel en sommige dingen niet herkent uit de omschrijving van mijn eigen schematherapie behandeling later in dit artikel.

Vervolgens inventariseer je samen met je therapeut aan welke schema’s en modi jij voldoet. Het hoofddoel van de therapie is doorgaans om uiteindelijk deze belemmerende schema’s te gaan vervangen door gezonde patronen. Het is hierbij belangrijk dat je de schema’s en modi in jouw leven gaat herkennen op het moment dat zij zich voordoen, zodat je bij het signaleren hiervan kan gaan oefenen met ander gedrag.
Je brengt in therapie om die reden hedendaagse situaties in (waarbij je als het ware vast liep of heftig reageerde), zodat je met de therapeut kunt gaan herleiden met welke schema’s of modi hiermee te maken kunnen hebben. Vervolgens ga je met de therapeut onderzoeken of er een situatie in je jeugd is geweest, wat overeenkomsten heeft met de hedendaagse situatie. Dit helpt om inzicht te krijgen in het ontstaan van het schema en de modi. Dit inzicht zal helpen om te beseffen dat de schema’s en modi niet passen bij de hedendaagse situatie, maar bij de situatie van vroeger. Modi die vroeger waarschijnlijk functioneel waren, zijn in je volwassen leven juist disfunctioneel geworden. Je zult op een gegeven moment gaan herkennen wanneer je in bepaalde modi schiet. Het fijne daarvan is, dat je hierdoor op een gegeven moment zicht krijgt op wat er op dat moment met je gebeurt vervolgens anders kunt gaan handelen, in plaats van handelen vanuit ‘blinde emotie’.

Een ander belangrijk onderdeel van schematherapie, is om het gemis uit de jeugd te herstellen. In therapie kun je in gedachten teruggaan naar toen je een kind was en visualiseren dat jij als volwassene een knuffel geeft aan jezelf als kind. In het Engels wordt ook wel gesproken van je ‘inner child’ en in het Nederlands soms van je ‘kleine ik’. De therapeut kan waar nodig de rol van de ouder overnemen, om alsnog aan onvervulde behoeften te voldoen zoals erkenning geven of grenzen stellen.
In termen van schematherapie, is het dus belangrijk te zorgen voor je gekwetste kind (emotionele behoeften vervullen), het boze kind te temmen (behoeften bevredigen/uitspreken in plaats van direct boos worden) en je blije kind modus te versterken.

Schematherapie is vooral bekend als succesvolle behandeling voor persoonlijkheidsstoornissen. Inmiddels wordt schematherapie ook wel ingezet bij angststoornissen, depressie, eetstoornissen, relatie- en intimiteitsproblemen en verslaving. Ook wordt er inmiddels onderzoek gedaan naar het inzetten van schemagerichte therapie bij volwassen cliënten met autisme en een persoonlijkheidsstoornis (klik hier voor meer info over deze behandeling).
In Psychologie Magazine zegt psychologe Hannie van Genderen die al jaren met schematherapie werkt:

Voor cliënten is het vaak een eyeopener wanneer ze ineens het verband weten te leggen met vroeger. Bijvoorbeeld dat die baas waar je steeds conflicten mee hebt, eigenlijk lijkt op je vader. Ineens begrijp je dan waarom je zo fel op hem reageert. Bovendien werkt schematherapie op een dieper niveau dan veel andere therapieën. Je pakt problemen aan op gevoelsniveau. Door muziek kun je je vrolijk of verdrietig gaan voelen en pas later besef je je bijvoorbeeld dat die muziek gekoppeld is aan een vrolijke of verdrietige periode in je leven. Op dat niveau werkt schematherapie ook: door onbewuste associaties die een grote rol spelen bij je gedachten, je gedrag en je gevoelsleven.”

 

Mijn schema’s
Zoals ik al in eerdere blogs heb genoemd, is er bij mij op mijn 19e persoonlijkheidsproblematiek geconstateerd tijdens een intensieve klinische opname  voor psychotherapie gericht op jongeren met vermoedelijke persoonlijkheidsproblematiek. Ik kreeg destijds de diagnose persoonlijkheidsstoornis NAO (Niet Anderzins Omschreven), met trekken van de borderline persoonlijkheidsstoornis en de vermijdende persoonlijkheidsstoornis.
Tijdens deze opname kwam ik erachter dat ik niet goed wist wie ik zelf was en wat ik eigenlijk leuk vond, omdat ik me altijd aan de ander probeerde aan te passen. Ook werd ik nooit boos, behalve op mezelf. Verder liet ik mensen moeilijk dichtbij komen, wat vriendschappen onderhouden lastig maakte en het hebben van een relatie onmogelijk.

persoonlijkheidsstoornisOp de leefgroep en in de therapiegroep was ik vooral gericht op het helpen van anderen, in plaats van bezig zijn met mijn eigen verhaal in therapie in te brengen (tot de irritatie van groepsgenoten). Ik cijferde mezelf constant weg en vond dat ik geen recht van bestaan had.
Een aantal jaar later, kwam ik in therapie bij mijn coördinerend behandelaar van bovenstaande klinische opname. Zij had als psychotherapeute inmiddels een eigen praktijk en nam mij na een intake wederom aan als cliënt. Het ging al beter met me; ik had een aantal jaar op mezelf gewoond en was inmiddels begonnen met de opleiding SPH, maar ik liep nog steeds tegen een aantal dingen in mijn leven aan. Ik had vervolgens erg veel aan de individuele persoonsgerichte psychotherapie die ik kreeg. Op een gegeven moment durfde ik zelfs een relatie aan te gaan met een hele lieve en leuke jongen, mijn huidige vriend.

Toen ik al een tijdje deze relatie had, leek de persoonlijkheidsproblematiek weer wat meer naar de oppervlakte te komen; op de een of andere gekke manier kon ik bijvoorbeeld steeds lastiger alleen zijn, terwijl ik daar vóór mijn relatie toch sterk de voorkeur voor had! Ook merkte ik dat ik in het contact met mijn vriend ineens heftig emotioneel kon reageren, wat ik niet van mezelf gewend was. Bij onze eerste ruzies kon ik bijvoorbeeld erg overstuur raken omdat ik bang was dat hij het uit zou maken. Of ik kon intens verdrietig raken als hij een plagend grapje maakte als: ‘ja hoor, ik ruim het wel weer op’, wanneer ik iets vergat omdat ik dan oprecht dacht dat hij het meende en hierover boos op mij was.
Ik snapte er niets van. Al gauw besefte ik me wel dat mijn reacties veel heftiger waren dan passend bij de situatie. Natuurlijk is het niet erg als ik iets vergeet op te ruimen; iedereen vergeet wel eens wat! Maar uiteindelijk besefte ik me dat het vroeger mijn ouders waren die erg boos konden worden wanneer ik iets vergat te doen. Van mijn vriend verwachtte ik dezelfde reactie die ik vroeger mijn ouders gekregen zou hebben.

overreacting

Mijn therapeut en ik besloten in therapie schematherapie te gaan doen, omdat deze therapie mij meer inzicht zou kunnen geven over waar deze heftige reacties vandaan komen. Voordat we hiermee begonnen, vroeg zij mij een zelftest te doen zodat we in kaart konden brengen welke modi en thema’s bij mij precies van toepassing zijn. Op schematherapie.nl zijn enkele vragenlijsten te vinden (in excel format) die therapeuten gebruiken, zoals de ‘SMI’.

Omdat ik mijn huidige psychotherapeute dus al lange tijd ken, lukte het om steeds opener over mezelf te zijn en mij steeds meer kwetsbaar op te stellen in therapie. Dit heeft wel even geduurd, omdat het toch lastig is ‘een buitenstaander’ op zo’n manier te vertrouwen dat je zelfs de zaken waar je je het meeste over schaamt – in mijn geval de schaamte voor de disfunctionele patronen en ‘overdreven’ reacties – durft bloot te geven. Het zijn immers niet de meest flatteuze kanten van mezelf en ik wil toch graag dat iedereen mij ziet als een leuk persoon, zelfs een therapeut.
Ik ben nog steeds blij dat het gelukt is haar te gaan vertrouwen, want anders had ze niet zo’n goed beeld van mij en mijn leven kunnen krijgen als zij nu heeft. Zij kon aan de hand van onze gevoerde gesprekken bijvoorbeeld in mijn behandelplan een verhaal over mij uitschrijven, met daarbij de verschillende schema’s en modi die bij mij van toepassing zijn. Het werd een soort korte biografie, die zij vervolgens aan mij voorlegde. Ik weet nog dat ik erg verbaasd was dat het zo erg klopte met hoe ik het zelf voelde. In het verleden heb ik vaker zonder dat ik het zelf door had een ander beeld van mezelf neergezet bij een therapeut (waardoor het was alsof ik verslagen en behandelplannen las over iemand anders), maar nu was het gelukt om mezelf echt te laten zien.
Samen hebben we nog kleine aanpassingen gemaakt en het in mijn eigen woorden gezet, zodat het verhaal voor mij helemaal kloppend was. Dit in kaart brengen van de schema’s en modi heet in vaktermen ‘casusconceptualisatie’. Het verhaal werd toegevoegd aan mijn behandelplan.

Voorbeeld casus ‘Sandra’
Gezien mijn eigen casusconceptualisatie verhaaltje wel heel persoonlijk is, heb ik als alternatief een voorbeeldcasus gebruikt uit een handboek voor therapeuten. Deze casus is fictief, dus Sandra bestaat niet echt; dat zou in verband met privacy natuurlijk niet oké zijn. De volgende kaders uit het boek kunnen je misschien een goed beeld kan geven van hoe schema’s en modi bij iemand in kaart worden gebracht.
Allereerst een korte beschrijving van Sandra en haar achtergrond, dan lastige situaties waar zij tegenaan loopt met de schema’s/valkuilen die daar bij horen en vervolgens de modi waar zij regelmatig in schiet.

casus sandra

Casus Sandra (van Vreeswijk, Broersen, & Nadort, 2008)

casus sandra schemas

Inventarisatie van schema’s van Sandra (van Vreeswijk, Broersen, & Nadort, 2008)

casus sandra modi

Inventarisatie van modi van Sandra (van Vreeswijk, Broersen, & Nadort, 2008)

Mijn casusconceptualisatie
Toen ik mijn casusconceptualisatie voor het eerst doorlas vond ik het naast kloppend, ook erg confronterend; ik merkte zelfs dat ik er somber van werd. Later besefte ik me dat het komt, omdat je vooral geconfronteerd wordt met de dingen waar je tegenaan loopt in je leven. Niet erg leuk dus, maar wel logisch, want een behandelplan geeft natuurlijk aan waar je in therapie aan wilt/gaat werken. Als het een positief verhaal geweest zou zijn, had ik mij moeten afvragen wat ik feelingsüberhaupt te zoeken had in therapie…
Hoe dan ook: het doorlezen van zo’n tekst kan dus best confronterend en zelfs demotiverend zijn. Dit heb ik op een gegeven moment ook uitgesproken in therapie, waarna ik samen met mijn therapeute (los van mijn behandelplan) ook in kaart ben gaan brengen wat er juist wel goed gaat; welke groei ik inmiddels heb doorgemaakt. Gelukkig bleek ik ook vaak te functioneren vanuit de ‘gezonde volwassene modus’. Dit gaf voor mij weer wat meer houvast. Omdat ik nu al langer schematherapie heb gevolgd, zijn in mijn behandelplan inmiddels gelukkig ook de dingen toegevoegd waar ik eerder tegenaan liep, maar nu beter mee om kan gaan.

Het schema wat bij mij het meeste bleek te spelen is ‘emotionele verwaarlozing’. Vandaar dat ik hierover het artikel ‘De Dictator & ik‘ schreef. Eigenlijk is ‘De Dictator’ voor mij eigenlijk een verzamelnaam voor de modi: ‘straffende ouder’ en ‘veeleisende ouder’.
Verder lijkt hij voort te komen uit de schema’s: ‘Meedogenloze normen/overmatig kritisch’, ‘minderwaardigheid/schaamte’, ‘sociale ongewenstheid’ en ‘mislukking’. Geen wonder dus dat hij zo sterk is, maar gelukkig is mijn ‘gezonde volwassene’ inmiddels steeds beter tegen hem opgewassen.
Een tijd geleden schreef ik hoe de Dictator een sterke invloed uitoefende over mijn dag in ‘De dictator in mijn hoofd‘.

Imaginatie oefeningen
Ook heb ik tijdens schematherapie met mijn therapeute gewerkt aan het vervullen van de emotionele behoeften die ik in mijn jeugd tekort ben gekomen. Dit doen we door middel van imaginatie oefeningen. Dat gaat zo:

  • inner childVeilige plek – met je ogen dicht een veilige plek visualiseren en de geluiden, geuren en kleuren hiervan registreren.
  • Recente nare gebeurtenis – een recente nare gebeurtenis tot in detail vertellen; wat deed ik en wat deed de ander?
  • Focussen op gevoel – focussen op het gevoel dat ik in deze situatie had en dit gevoel omschrijven.
  • Verbinding leggen met verleden – proberen te bedenken in welke situatie in mijn jeugd ik eerder dit gevoel had.  (bij voorkeur een situatie waarbij ik jonger dan 10 jaar was)
  • Betekenisvolle gebeurtenis – wanneer ik mij een gebeurtenis uit het verleden heb kunnen herinneren waarin ik een soortgelijk gevoel had, wordt mij gevraagd deze situatie te omschrijven. Wat deed ik en wat deed de ander?
  • Therapeut grijpt in (herschrijven van de ervaring) – de therapeut vraagt mij op een gegeven moment wat ik in deze situatie eigenlijk nodig had, maar doet dit in de tegenwoordige tijd, alsof de situatie in het hier en nu plaatsvindt. Uiteindelijk stapt mijn therapeut als het ware in de situatie, door te vertellen wat zij doet. Zo heeft zij mij bijvoorbeeld gezegd dat zij mij met haar auto naar mijn middelbare school rijdt, omdat ik mij daar als kind veilig voel. Ook spreekt zij mijn ouders wel eens streng toe en legt dan aan hen uit dat zij bijvoorbeeld totaal voorbij gaan aan mijn wensen of gevoel op dat moment. Ze vraagt altijd of er nog iets moet gebeuren in deze situatie of dat het zo voor mij goed is. 
  • Veilige plek – als het inderdaad zo goed is, word mij gevraagd mijn veilige plek weer voor mij te halen.
  • Nabespreken –  tot slot bespreken we hoe ik het vond. Vaak heb ik bijvoorbeeld weer nieuwe inzichten gekregen. Of komt er emotie los omdat ik me als volwassene steeds meer besef hoe ik een bepaald iets gemist heb in mijn jeugd (de emotionele verwaarlozing).

Aan het begin vond ik deze oefeningen erg lastig. Juist gezien de modus ‘onthechte beschermer’, waardoor ik contact vermijd, vooral als het te dichtbij komt. Bij rollenspellen en oefeningen waarbij ik mij iets moet verbeelden/visualiseren, kan ik cynisch worden en mezelf te nuchter vinden voor zo’n zweverige opdracht. Omdat ik dit van mezelf ken, weet ik inmiddels dat hier vooral angst achter zit en ik mezelf wil beschermen voor iets wat ik niet ken.

Ik vond het erg spannend dat mijn therapeute in een situatie uit mijn jeugd zou stappen waarin ik mij erg kwetsbaar heb gevoeld. Als kind had ik overigens vanwege hechtingsproblematiek de neiging mij te gaan hechten aan vrouwelijke figuren (zoals juffen en leraressen) in mijn leven die mij zo nu en dan de steun gaven die ik thuis miste. Daarom was ik ergens ook bang dat ik mij net als vroeger bij docentes, mij nu te veel aan mijn therapeute zou gaan hechten. De uitdaging was dus om haar zowel toe te durven laten, als niet door te schieten in het andere uiterste.
Ik merkte dat ik bij de eerste oefeningen verstarde als zij bij wijze van spreken in de herinnering stapte of dichtbij mij kwam zitten. Gelukkig lukte het na verloop van tijd steeds beter dit toe te laten en merkte ik dat de oefeningen echt effect hadden – hoe ‘zweverig’ ook. Vaak voelde ik me beter na een imaginatie oefening en soms kreeg ik ineens nieuwe inzichten over mijn jeugd doordat er meer herinneringen naar boven waren gekomen.
Op dit moment zie ik mijn therapeute trouwens gelukkig nog steeds – niet meer en niet minder – als een behandelaar die ik vertrouw en waar ik een goede klik mee heb.

Naast imaginatie oefeningen, wordt er bij schematherapie vaker interventies/oefeningen geleend uit andere therapieën. Dit komt omdat schematherapie, net als veel andere therapieën, is gestoeld op cognitieve gedragstherapie. Kort gezegd is dit een therapievorm dat er vanuit gaat dat je gedachten te beïnvloeden zijn en daarmee ook je gevoel en gedrag. Het kan dus voorkomen dat jouw therapeut bijvoorbeeld ook wel een rollenspel inzet of gebruik maakt van een EMDR-interventie.

Zie hier de imaginatie techniek in beeld gebracht door Heleen Grandia.

De gezonde, volwassen Lyka
In mijn laatste behandelplan stond bij mijn diagnose dat mijn ‘persoonlijkheidsstoornis NAO’ in remissie is. Er is volgens mij geen eenduidige definitie van ‘in remissie’, maar het betekent in de psychiatrie ongeveer dat mijn klachten sterk verminderd zijn.
De woordjes ‘in remissie’ zijn voor de zorgverzekeraar het bewijs dat het beter met mij gaat (en dat de therapie dus aanslaat), al heb ik dat zelf natuurlijk al veel eerder ervaren. Ondanks dat schematherapie in het begin erg confronterend was (en enigszins demotiverend), heb ik er al erg veel aan gehad! Ik vind de therapie fijn, overzichtelijk en het geeft mij veel houvast.

Dankzij de inzichten kan ik veel beter met bepaalde situaties omgaan. Wanneer ik heftige emoties op voel komen, besef ik me al snel waar ze vandaan komen, waardoor het lukt om beter met deze emoties om te gaan. In plaats van dat ik bijvoorbeeld erg van streek raak, kan ik nu even kort uithuilen, om vervolgens uit te spreken dat iets mij raakt doordat er een associatie is met een situatie uit mijn jeugd. Dit is niet alleen voor mij fijner, maar ook voor mijn omgeving (waaronder mijn vriend) omdat ook zij overvallen werden door mijn heftige reacties en deze vaak moeilijk konden plaatsen bij de situatie. Wanneer ik het kan uitleggen, geeft het mijn omgeving ook meer rust en is er ook nog eens meer begrip mogelijk, waardoor conflicten bijvoorbeeld niet onnodig groter worden. In schematherapie termen merk ik dat ik in plaats van in de disfunctionele modi te schieten, steeds vaker in de gezonde volwassene modus kan stappen.
Het is waarschijnlijk niet reëel dat ik van alle schema’s/modi af zal komen, maar het is wel mogelijk ervoor te zorgen dat de schema’s of modi niet meer disfunctioneel zijn in mijn dagelijks leven en mij dus stukken minder zullen belemmeren.

De aanhouder wint
AdultingOp Twitter deed ik een oproep: ik vroeg wat er aan bod zou moeten komen over schematherapie in dit artikel. Ik kreeg hier een aantal reacties op.
Wat ik hiervan nog niet aan bod heb laten komen, is dat schematherapie inderdaad hard werken is. Je komt jezelf en je patronen telkens weer tegen en dat is niet alleen confronterend, maar ook zwaar en erg vermoeiend. Wel is het een heel overzichtelijke therapie; de schema’s en modi zullen ervoor zorgen dat je je eigen gevoelens en gedrag beter zult snappen en dat zorgt ook voor meer rust en overzicht in je hoofd. Uiteindelijk zul je zelfs de meest diepliggende schema’s doorbreken, maar dat heeft veel tijd en energie nodig; het ene schema zal hardnekkiger en dieper geworteld zijn dan andere schema’s.

Het is dus – makkelijk gezegd – een kwestie van doorzetten en volhouden; de aanhouder/de gezonde volwassene zal het winnen van de belemmerende patronen.
Vergeet trouwens vooral niet zo nu en dan een blij kind te zijn!

happy kid gif.gif


Ook schematherapie volgen?

Denk je dat schematherapie misschien ook een geschikte therapie voor jou zou kunnen zijn? Overleg dit dan met je behandelaar. Indien je nog geen professionele hulp krijgt, kun je hierover altijd in gesprek gaan met je huisarts of de praktijkondersteuner. Hij of zij kan met jou meedenken en eventueel een verwijzing regelen naar een therapeut in jouw buurt die geschoold is in het geven van schematherapie.
Schematherapie behoort tot gespecialiseerde (tweedelijns) geestelijke gezondheidszorg en wordt daarom vergoed door de zorgverzekeraar. Vraag wel altijd na voor de zekerheid of jouw hulpverlener/instelling is aangesloten bij jouw zorgverzekeraar.

Is er voor jou toch nog iets niet aan bod gekomen of heb je nog vragen? Stel ze gerust in een reactie, per mail of via social media.


Bronnen:
Arntz, A., & Jacob, G. (2011). Schematherapie een praktische handleiding. Amsterdam: Uitgeverij Nieuwezijds.
van Vreeswijk, M., Broersen, J., & Nadort, M. (2008). Handboek Schematherapie. Houten: Bohn Stafleu van Loghum.
https://www.deviersprong.nl/behandelingen/schematherapie/
https://www.schematherapie.nl/wordpress/wp-content/uploads/2014/09/Gieles-J.-Psychologie-Magazine-12-12-schematherapie.pdf
https://www.schematherapie.nl/vragenlijsten/
https://www.schematherapieopleidingen.nl/wp-content/uploads/2016/10/Slides-Fine-Tuning-IR-NL.pdf
https://www.rivierduinen.nl/~/media/_centrum%20autisme/clienten/behandelingen/psychotherapie—volwassenen-autisme—fs—1604.ashx?la=nl-nl
http://www.lkhnederland.nl/onderzoek-naar-psychotherapie-bij-volwassenen-met-autisme-en-comorbide-persoonlijkheidsstoornis

De Dictator & ik

Een tijd geleden, in een vorig artikel, heb je kunnen lezen over de ‘De dictator in mijn hoofd’. Hierin beschreef ik mijn dag en de invloed die de Dictator hierover uitoefende. Maar wie is hij nou precies? Hoe ziet hij eruit? Hoe is hij tot stand gekomen? En hoe kom ik in ’s hemelsnaam van hem af? Eerder schreef ik ook een blogartikel over onveilige hechting, genaamd ‘Slecht gehecht?’, waar dit artikel enigszins op aanhaakt. In dit schrijfsel zal ik beschrijven wat emotionele verwaarlozing precies is en zal ik mijn eigen ervaringen omtrent dit thema delen. Ook kun je lezen hoe ik bezig ben om van de gevolgen van emotionele verwaarlozing af te komen. Ik publiceerde dit artikel al eerder, maar heb intussen wat aanpassingen gedaan om het onderwerp voor mijn gevoel zo goed mogelijk te belichten.

Bestand 16-08-17 17 38 19

“Je kunt mij niet eens fatsoenlijk schetsen!” – De Dictator

Persoonsomschrijving
De Dictator is een criticus. Nog erger dan een Volkskrant recensent. Wat je ook doet of zegt, het is eigenlijk nooit goed. Gaat er iets wel een keer goed? Nou, dan wijst hij je er dringend op te her-evalueren, want er is altijd zat om te verbeteren en er zijn altijd gênante, domme fouten die je over het hoofd heb gezien. (Al zijn ze van meer dan 10 jaar geleden.)
Ik maakte laatst deze snelle schets van hem,  met enkele van zijn kenmerkende quotes. Zijn uiterlijk wil nog wel eens veranderen, maar dit is hoe ik hem op het moment voor mij zie.

Onzichtbaar beschadigd
Een thema als emotionele verwaarlozing vind ik lastig om over te schrijven, omdat het voelt als aan aanklacht tegen mijn ouders. Iets wat ik in mijn blogs zoveel mogelijk probeer te vermijden; ik probeer het vooral bij mezelf te houden. In dit artikel zal ik dit wederom nastreven. Helaas is het in dit geval lastiger om het niet over mijn ouders te hebben, gezien dit blogartikel zal gaan over mijn jeugd en opvoeding. Daarom wil ik vooraf gezegd hebben; mijn ouders waren door meerdere factoren simpelweg niet in staat om het anders te doen; er was absoluut geen opzet in het spel! Ze deden hun best en zij hielden van mij op hun eigen manier, daar ben ik van overtuigd. Regelmatig komt er dan ook in mij op: ‘maar zo erg was het bij mij toch allemaal niet?’ Ik had immers een dak boven mijn hoofd, eten, drinken, speelgoed… En ook de gedachte: ‘misschien was ik gewoon een overgevoelig, aanstellerig kind’. Het feit is alleen dat ik nog steeds kamp met psychische klachten, die volgens de theorie tot de gevolgen van emotionele verwaarlozing herleid zouden kunnen worden. Ik ben als kind beschadigd, maar dit is van de buitenkant niet te zien.

Er zijn verschillende vormen van kindermishandeling bekend. Emotionele verwaarlozing is één van deze vormen. Bij kindermishandeling denken we al snel vooral aan slaan en schoppen, toch komt emotionele verwaarlozing het meeste voor in Nederland, blijkt uit de Tweede Nationale Prevalentiestudie Mishandeling van Kinderen en Jeugdigen (PDF).
Emotionele verwaarlozing moet niet verward worden met emotionele mishandeling, waar kinderen worden uitgescholden en gekleineerd.
Bij emotionele verwaarlozing gaat het meer om dingen die ouders nalaten: ze geven een kind geen genegenheid, aandacht, emotionele steun en bevestiging. Of ze gedragen zich heel onvoorspelbaar, waardoor een kind geen veiligheid voelt.
Het is vaak heel moeilijk te ontdekken of je emotioneel verwaarloosd bent. Want anders dan bij kindermishandeling of misbruik –waar het gaat om dingen die je aangedaan zijn-, gaat het bij verwaarlozing om wat er NIET was en wat je je NIET herinnert. Emotionele verwaarlozing brengt ongemerkt schade toe aan iemands leven.

Veel ouders bedoelden het goed, maar zijn door verschillende redenen niet in staat adequaat op hun kinderen te reageren. Kenmerkend is dat ouders totaal in beslag worden genomen door eigen problemen. Een aantal risicofactoren voor emotionele verwaarlozing zijn:

  • 087abf93d686a09b1be8461cc637f260Een slechte relatie tussen ouder en kind. De ouders luisteren niet naar het kind, negeren het of ondernemen geen activiteiten met het kind;
  • Weinig zelfreflectie of zelfvertrouwen bij de ouder;
  • Stress of boosheid bij de ouder;
  • Ouders hebben psychische problemen, zijn verslaafd, een licht verstandelijke beperking of hebben agressieproblemen;
  • Een ouder staat er alleen voor, is werkloos of er is sprake van een groot gezin;
  • Het kind heeft een gebrek aan sociale vaardigheden. Het is mogelijk dat het daardoor niet goed zijn behoeften bij zijn ouders kan aangeven. Ook kan het zijn dat het kind door de ouders als moeilijk in de omgang wordt beschouwd.

‘Veel ouders kampen zelf met een jeugdtrauma en hebben daardoor emotionele en/of gedragsproblemen en een negatief zelfbeeld’, zegt klinisch psycholoog Carlijn de Roos, werkzaam bij Psychotraumacentrum GGZ Kinderen en Jeugd Rivierduinen.
‘Gelukkig zijn er effectieve behandelingen om ouders te helpen bij de verwerking van hun trauma. Soms moet de zorg voor het gezin dan tijdelijk worden overgenomen door familie of professionele gezinszorg.’

De gevolgen
Volgens Janine Jansens, psycholoog en coach, groeien kinderen die emotioneel verwaarloosd zijn op met diverse moeilijkheden. Hieronder volgt een opsomming van deze voorkomende moeilijkheden die zij noemt:

  • “Worstelen met gevoelens van leegte. Sommige mensen voelen het als een fysiek gevoel; een leeg gevoel in hun borstkas, anderen ervaren het als emotionele gevoelloosheid.
  • Tegen- afhankelijkheid: een sterke drijfveer om niemand nodig te hebben. Je zou het ook ‘de angst om afhankelijk te zijn’ kunnen noemen. Mensen die tegen – afhankelijk zijn vermijden het zoveel mogelijk om hulp te vragen. Ze willen niet de schijn wekken hulpbehoevend te zijn of zich zo te voelen. Ze doen veel moeite om niet op een ander te hoeven rekenen, zelfs als het ze veel kost.
  • Omdat je weinig feedback krijgt over jezelf tijdens je jeugd weet je eigenlijk niet zo goed wat je kwaliteiten en je zwakten zijn. Dit gaat niet zozeer over een laag zelfbeeld (hoewel dat wel klopt voor de meeste mensen die emotioneel verwaarloosd zijn), maar over het feit dat een onrealistisch zelfbeeld hebt.
  • Weinig compassie voor jezelf, en heel veel voor anderen. Of simpeler gezegd: je bent veel strenger voor jezelf dan je voor anderen bent.
  • Gevoelens van schuld en schaamte en zich afvragen: “Wat is er mis met mij?” Als je leert dat je gevoelens er niet mogen zijn, dan leer je ze te verbergen. Omdat er in je jeugd geen duidelijk nare dingen gebeurd zijn zoals mishandeling of misbruik, herinner je jeugd als in principe in orde, misschien zelfs wel gelukkig. Dus wat is er dan mis met je als je je niet gelukkig voelt?
  • Boos zijn op jezelf komt ook vaak voor. Vaak is die boosheid een uiting van schaamte die nog een stap verder wordt gezet.
  • Een voortdurend onderliggende angst om ‘door de mand te vallen’: “Als ze me werkelijk zouden kennen zouden ze me niet aardig vinden”. Het is je basale fatale overtuiging zoals: “Ik ben niet de moeite waard” of “Ik ben dom”. Het is het ‘antwoord’ dat je zelf gevonden hebt op de vraag wat er mis is met je dat je geen aandacht krijgt.
  • Moeite met emotioneel voor jezelf en anderen te zorgen
  • Slechte zelf-discipline hebben. Junk-food eten, teveel uitgeven.. Moeite met dingen doen die moeten, zoals huistaken of sporten of deadlines halen.
  • Je weinig bewust zijn van je eigen emoties en die van anderen en die ook moeilijk kunnen identificeren of omschrijven.”

Naast deze omschreven moeilijkheden is door recent onderzoek bekend geworden dat emotionele verwaarlozing een specifiek verband heeft met depressies en sociale angst. Hersenscans laten verder zien dat de prefrontale cortex – het hersengebied dat een belangrijke rol speelt in het omgaan met stress – kleiner is bij mensen die in hun jeugd emotioneel zijn verwaarloosd. Hun amygdala – het gebiedt dat reageert op dreiging – lijkt veel scherper afgesteld, waardoor mensen eerder angst ervaren.

Bij het vaststellen van persoonlijkheidsstoornissen wordt ook als één van de kenmerken: traumatische/negatieve emotionele ervaringen in de jeugd genoemd, waaronder o.a. emotionele verwaarlozing. Bij het ontstaan van een vermijdende persoonlijkheidsstoornis wordt omschreven: “Als je bijvoorbeeld opgroeit in een gezin waar je ouders erg afstandelijk, kritisch en ogenschijnlijk weinig betrokken bij je zijn zal je eerder een negatief idee over jezelf ontwikkelen. Je leert als kind niet dat je oké bent zoals je bent. Indien er een angstige aanleg aanwezig is, kan dit leiden tot terughoudendheid in contacten met anderen. En ondanks dat je daarmee ook positieve ervaringen uit de weg gaat, wordt de vermijding niet doorbroken.”

Het angstige en sombere kind
Als kind was ik erg stil, verlegen en teruggetrokken. Ik was angstig in nieuwe situaties en vooral met nieuwe mensen. Sociaal contact vond ik doodeng. Ik durfde niet eens brood te kopen bij een bakker. Dan kwam ik thuis en deed ik alsof ik het vergeten was. Ik durfde niet te zeggen dat ik niet durfde en mijn ouders namen aan dat ik gewoon geen zin had. Dus ze werden boos.

Ook huilde ik veel als kind terwijl ik niet eens wist waarom. Achteraf denk ik dat het kwam omdat ik mij ongelukkig en somber voelde, maar dat ik maar heel weinig besef had van de verschillende soorten gevoelens en hoe je deze uit. Het leek dus alsof ik huilde zonder reden terwijl ik eigenlijk gewoon niet door had dat ik verdriet en somberheid voelde. Wederom werden mijn ouders boos, want je moet alleen huilen als je een goede reden hebt, anders niet. Toen mijn broer was overleden werd mijn vader ook wel eens boos omdat ik huilde. Mijn huilen leek mijn moeder immers nog verdrietiger te maken. Ik stopte vervolgens alle gevoelens rondom mijn broers overlijden weg, die tijdens mijn pubertijd weer naar de oppervlakte kwamen. Ik kreeg daarom op mijn 14e speltherapie waar ik voor het eerst leerde over het bestaan van de verschillende gevoelens, om uiteindelijk mijn eigen gevoelens van elkaar te kunnen onderscheiden.

Mijn moeder kwam trouwens uit Zuidoost Azië. Daar zijn de ideeën over opvoeding ongetwijfeld anders dan in Nederland. Ik kreeg dan ook wel eens een ‘pedagogische tik’ wanneer ik niet luisterde. Een keer toen mijn Aziatische oma in Nederland was, speelde ik zonder het te vragen (vergeten) bij een buurkindje waardoor mijn moeder en oma mij kwijt waren. Toen ik terecht was kreeg ik zo’n harde tik dat ik blauwe plekken op mijn billen had. Waarschijnlijk zijn ze hier toch wel van geschrokken, want daarna kreeg ik geen tikken meer. Natuurlijk weet ik wel dat dit in Nederland niet oké is en op mijn opleiding leer ik dat dit valt onder de noemer kindermishandeling. Toch vond ik de pijn van de tikken niet erg; wel de gevoelens van angst, onrecht en machteloosheid zijn mij bijgebleven. Toen ik net kon schrijven schreef ik voor moederdag een keer een briefje aan mijn moeder waarin ik vertelde dat ik fijn zou vinden als ze wat liever voor mij zou zijn. Niet echt een leuk moederdagcadeau, dat snap ik, maar toch vind ik dat dit geen tik verdiende. Het was toch maar een vraag? En ik vroeg het achteraf waarschijnlijk niet voor niks… Voortaan hield ik mijn mening en wensen maar voor me.

Mijn vader had altijd al een kort lontje; hij kon heel snel erg boos worden. Dit kon door van alles komen. Irritatie wanneer het klussen niet lukte, ruzie met mijn moeder en ook wel wanneer ik iets stoms had gedaan (zoals vergeten mijn fiets op slot te zetten op school waarna deze werd gestolen). Hij kon dan op zijn Amsterdams vloeken en tieren, maar ook hardhandig met spullen en deuren omgaan. Later bleek dat dit o.a. kwam doordat hij diabetes had. Hij zei hier later over dat hij zich nooit kon herinneren wanneer dit gebeurde; hij was het kwijt. Een systeemtherapeute zei hier een keer op: “Ja dat kan wel zo zijn, maar Lyka blijft er mee zitten”. Hij leek zich dit niet te realiseren.

broken cup“Als er iets is kun je altijd naar ons toekomen”, zeiden mijn ouders regelmatig. Toch had ik niet het gevoel dat dit ook daadwerkelijk kon. Ze hadden dit graag gewild, dat geloof ik wel. Toen ik bijvoorbeeld 7 jaar was en mijn ouders een periode veel ruzie hadden, vond ik een keer serviesscherven onder de verwarming. Ik vroeg ongerust aan mijn moeder: ‘gaan jullie scheiden?’ Ze zei: ‘Nee joh! Hoe kom je daar nou bij.’ En we hebben het er nooit meer over gehad, terwijl de ruzies bleven. Mijn ouders zijn dan ook nooit gescheiden, maar er  was nog wel vaak (passieve) boosheid naar elkaar en er werd nauwelijks liefde naar elkaar getoond. Nooit ben ik fysiek pijn gedaan, maar als ik terugkijk was ik als kind vermijdend naar mijn vader toe omdat ik bang was voor hem en zijn boosheid. Ik hoorde vanaf mijn kamer immers een keer hoe hij tijdens een ruzie met mijn moeder een zware eetkamertafel in één beweging omgooide. Vervolgens vroeg mijn moeder mij om hem weer te halen omdat het eten klaar was. Met lood in mijn schoenen liep ik de trap op. Er gebeurde niks, maar ik was doodsbang.

Ik ontwikkelde een angst voor boosheid en onvoorspelbaar gedrag. Een angst waar ik overigens tijdens een opname voor klinische psychotherapie met jongeren (met o.a. borderline problematiek) vaak aan werd blootgesteld. Ook daar vloog er regelmatig iets door de leefgroep.

Het wereldvreemde en sombere kind
Als kinvisibleind dacht ik ook dat ik dom, onhandig en nergens echt goed in was. Ik was zo stil en verlegen, dat ik regelmatig over het hoofd werd gezien. Thuis, maar ook op school. Het leek wel alsof ik mezelf onzichtbaar kon maken. Dat voelde veilig, want dan werd er tenminste niet op mij gelet en viel het niet op als ik iets stoms of fout deed. Ook zonderde ik me af van andere kinderen. Ik leek het fijn te vinden alleen te zijn, bovendien kon ik dan niet gekwetst of verlaten worden. Ik had het idee dat als mensen mij echt leerden kennen, zij mij al snel zat zouden zijn. In mijn eentje had ik ook geen last van onvoorspelbaar gedrag van anderen; ik hoefde niet bang te zijn. Daarnaast was mijn broer van de één op andere dag overleden, dus ik hield er rekening mee dat mensen zomaar uit je leven konden verdwijnen.
Het alleen zijn zorgde ook dat ik mij zelfstandig, onafhankelijk en sterk voelde. Dat dacht ik tenminste. Achteraf gezien hield ik mezelf voor de gek, alleen had ik dat destijds nog niet door. Pas de laatste jaren besefte ik me dat ik mij al die tijd ‘in mijn eentje’ ook eenzaam, somber en verdrietig heb gevoeld. Ik voelde een leegte en voel deze nog steeds. Ik kon echter niet vatten wat dit gevoel precies was en waardoor ik dat gevoel had, waardoor ik mezelf toch blijf afzonderen. Inmiddels was ik het gewend…

Verder was ik ook altijd een nogal gevoelig kind. Als ik had gezongen onder de douche werden er wel eens grappen gemaakt door mijn ouders: ‘Ik hoorde net een valse kat op het dak’. En toen ik een keer blij was met mijn schoolfoto werd er gegrapt: ‘Niet zo’n kapsones hè!’. Het waren schijnbaar onschuldige grappen. Er werd dan ook wel achteraan gezegd; grapje hoor! Maar desondanks ben ik het gaan geloven. Soms waren het ook geen grappen: ik liet bijvoorbeeld vaker trots een tekening zien waar ik een 9 voor had gekregen bij het vak tekenen op de middelbare school, waarop mijn moeder dan zoiets zei als: ‘Je bent zeker het lievelingetje van de leraar, hè?’
Mijn ouders vonden het überhaupt lastig om enthousiast te reageren op iets dat ik vertelde; ik het vaak het gevoel dat zij mij niet hoorden of het hen gewoonweg niet interesseerden. “Oké.” of “Oké, leuk.”, kon er vaak nog vanaf, maar meer ook niet. Soms was de reactie na mijn verhaal: “Oké. Hoe gaat het met je cijfers?” Het leek het enige te zijn wat ze van mij wilden horen.

Ook kon mijn moeder mij vergelijken met mijn overleden broer; ‘Angelo bood wel altijd aan te helpen met de afwas’, ‘Angelo was niet zo rommelig als jij.’ Het voelde voor mij alsof ik nooit goed genoeg was en dat het beter was geweest als ik was doodgegaan in plaats van Angelo. Op mijn 14e geloofde ik hier zo in, dat de neiging om ook zelfmoord te plegen steeds sterker werd. Gelukkig had ik inmiddels therapie en probeerden mijn therapeuten mij ervan te overtuigen dat ik er wel mocht zijn. Ik weet nog dat mijn ouders een keer erg schrokken omdat zij hoorden van mijn mentrix dat ik het idee had dat zij niet van mij hielden. Ze gaven mij een knuffel en een kus op mijn hoofd en zeiden dat ze wel degelijk van mij hielden. Toch kon ik het niet geloven; ik kreeg immers wisselende boodschappen, het verwarde me juist. Waarom dacht en voelde ik dat zij niet van mij hielden als het wel zo was? Lag het allemaal aan mij? Was ik zó raar dat ik dit dacht of verzon?
Uiteindelijk liet mijn moeder mij na een lang ziekbed haar dagboek achter. We wisten op een gegeven moment dat ze zou gaan overlijden en ze wilde mij iets van haarzelf achterlaten. Ze schreef blijkbaar over al haar gevoelens rondom haar ziekbed, want in het dagboek was heel wat kritiek aan mij en mijn vader te lezen. Ik las dat ik lui en onverantwoordelijk was en dat zij zich zorgen maakte hoe ik zou worden als ik eenmaal volwassen was.

Het verwarde kind
Mijn ouders hanteerden de opvoedstijl: volwassenen hebben altijd gelijk. Dit komt denk ik voort uit hun eigen opvoeding/cultuur. Mij werd dan ook niet vaak wat gevraagd; ik moest juist doen wat er van mij gevraagd werd. Als middelbare scholier kwam ik bij het vak Nederlands in de problemen: hoe moest ik immers debatteren als ik geen mening had? Als 19-jarige was ik nog steeds compleet in de war: ik had mij mijn hele jeugd aangepast aan het voldoen aan verwachtingen van anderen en was mezelf ondertussen kwijt geraakt. Op de één of andere manier had ik het idee dat anderen mij wel zouden vertellen hoe ik mijn leven zou moeten leven. Blijkt het dat ik dat zelf moet invullen! Hoe moest ik nu in ’s hemelsnaam een (volwassen) identiteit vormen? Ik raakte in een identiteitscrisis.

Waar ik eigenlijk nog het meeste schaamte- en schuldgevoelens over had, was het fantaseren over leven in een ander gezin, met andere ouders. Ik was bijvoorbeeld erg jaloers op het gezinsleven van vriendinnen als ik bij hen thuis was. Achteraf gezien leek het erop dat ik op zoek was naar een moederfiguur; eerst in mijn juffen op de basisschool en later bij de leraressen van mijn middelbare school. Vooral mijn mentrix van de brugklas. Zij werd als een soort idool voor mij; ik wilde net zo worden als zij. Ook wilde ik vaak bij haar zijn. Iets waar ik me erg schuldig over voelde, gezien mijn eigen moeder ondertussen was gediagnosticeerd met kanker en hier later ook aan overleed. Pas later begreep ik dat ik die vrouwelijke docenten zo opzocht omdat ik van hen de aandacht, steun en zorg kreeg dat ik ook thuis zocht, maar niet vond. Tijdens mijn middelbare schooltijd gaf ik het op en ging ik blijkbaar elders op zoek naar wat ik nodig had.

De behoefte om vrouwelijke voorbeeldfiguren op te zoeken en op hen te leunen, heb ik inmiddels niet meer. Op dit moment worstel ik wel nog steeds met gevoelens van eenzaamheid en het gevoel hebben dat ik ‘alleen op de wereld’ ben. Dit gevoel komt bijvoorbeeld op wanneer ik geconfronteerd wordt met de manier waarop mijn schoonouders met mijn vriend omgaan; hij kan altijd op hen terugvallen en ze zijn geïnteresseerd in wat hij te vertellen heeft. De gedachten; ‘op wie kan ik terugvallen?’ en ‘wie luistert naar mij?’, geven dan veel verdriet.

De geboorte van de Dictator
geboortedictatorDe Dictator vindt zijn oorsprong in mijn jeugd. Toen hij nog niet bestond, was het niet hij die kritisch op mij was, maar mijn ouders. In therapie werd mij voorgelegd dat mijn ouders vroeger te hoge eisen aan mij stelden. Zelf herinner ik me dat ik vooral te horen kreeg wat ik niet goed deed of beter kon doen, dan dat wat ik wel goed deed. Ik kreeg het gevoel dat ik nooit iets goed deed. Er was sprake van voorwaardelijke liefde in plaats van onvoorwaardelijke liefde.

Mijn tienerdagboeken staan vol schaamte en schuldgevoelens. Na twee dagboeken hield ik het maar voor gezien want ik werd alleen maar somber van het schrijven en het doorlezen ervan. Regelmatig schreef ik ‘Ik haat je’,  ‘waarom ben je zo stom?’ en ‘ik snap niet dat mijn vriendinnen mij nog steeds niet zat zijn’.
Toch had ik niet echt door dat ik een laag zelfbeeld had. Ik vond mezelf zelfs regelmatig narcistisch en egoïstisch. Dat ik niet veel waard was, was dan ook voor mij de waarheid en geheel logisch. Op mijn 14e deed ik mezelf voor het eerst pijn om mezelf te straffen en mijn gevoelens te verdoven. Rond mijn 14e kreeg ik ook voor het eerst last van suïcidale gedachten; ‘ik voeg niets toe aan het leven van anderen en ik ben iedereen tot last, dus ik kan er maar beter niet zijn’. Tijdens schematherapie een jaar geleden, moest ik praten tegen degene die zo hard is voor mezelf (Lees: tegen een stoel). Voor het ‘aanspreek-gemak’ gaven we hem een naam: De Dictator. (Mijn interne criticus, niet de stoel.)

Niet alleen qua innerlijk, maar ook qua uiterlijk had ik altijd al weinig zelfwaardering. Ik vond mezelf altijd al klein en mollig. Het klein zijn kan ik nog steeds niets aan doen, maar het mollig zijn wel. Uiteindelijk ontwikkelde ik rond mijn 20e een eetstoornis; De Dictator ging zich ook nog eens met mijn eetpatroon bemoeien. Mijn huidige behandelaar wees mij eens op dit filmpje (gemaakt door Lentis GGZ) over de interne stem bij een eetstoornis. Ze had gelijk; het filmpje beeldt precies uit hoe de Dictator/eetstoornis tegen mij praat. Het werd al snel duidelijk dat de functie van mijn eetstoornis is, dat ik mijn zelfwaardering haal uit afvallen en weinig eten.
De oorzaak van de eetstoornis is ook een manier van (slechte) coping; een manier om controle over een situatie terug te krijgen. Ik begon immers met het rommelen met eten tijdens de opname in de jongerenkliniek, waar ik mij door het onvoorspelbare gedrag van anderen erg onveilig heb gevoeld. Ik wilde mezelf beschermen door voor anderen (dus ook de therapeuten) te verbergen dat ik zo angstig was. Restrictief/weinig eten, zorgde voor een (schijn)controle. Ik kon mij hierdoor gek genoeg toch wat veiliger voelen, want ik had de ‘macht’ over mijn eigen eetpatroon en niemand anders mocht hier aankomen.

De boze volwassene
Het heeft lang geduurd voordat ik boosheid kon ervaren. Tijdens mijn klinische opname op mijn 19e voor klinische psychotherapie, kwam dit dan ook veel aan bod. “Ik ben nooit boos”, hield ik vol. Er werd zo vaak aan mij gevraagd of ik boos was door de therapeuten, dat ik er bijna boos van werd. (Wellicht hun tactiek.)
Tijdens deze opname, leerde ik dat ik wel degelijk boos werd, alleen nooit op anderen. Als ik wel boosheid ervoer, internaliseerde dit zich; ik legde de schuld altijd bij mezelf om vervolgens vreselijk kwaad te worden en mezelf te straffen door middel van zelfbeschadiging. Mijn therapeuten zagen dit regelmatig gebeuren, maar ik had het zelf niet door. Een voorbeeld is toen ik tijdens psychomotorische therapie (PMT) een basketbal tegen mij hoofd kreeg. Na de PMT werd ik door de therapeute gevraagd even te blijven. Ze vroeg: “Ben je niet boos op je groepsgenoot?”. “Nee”, antwoordde ik, verbaasd om haar vraag. “Maar hij zag dat je aan de andere kant van de zaal was en smeet alsnog onbezonnen de bal door de zaal”, opperde ze. “Had ik maar niet in de weg moeten lopen”, zei ik met volle overtuiging.
Doordat ik thuis uit angst voor boosheid van mijn ouders nooit mijn eigen boosheid durfde te uiten, is het naar binnen geslagen. Hier hoort ook bij dat ik andere mensen op een voetstuk plaatste en mezelf daar ver onder. Natuurlijk is het dan mijn schuld en niet dat van mijn groepsgenoot.

Inmiddels gaat het uiten van boosheid beter. Ik mag vaker boos zijn van mezelf en het lukt steeds beter om dit niet te internaliseren. Ik merk dan ook dat ik boosheid ervaar over hoe de dingen vroeger gelopen zijn en daarmee ervaar ik ook boosheid naar mijn ouders toe. Dit laatste vind ik het moeilijkste, want ik wil hen niets kwalijk nemen. Er zijn natuurlijk ook goede herinneringen aan mijn jeugd en aan mijn ouders, alleen is het lastige dat deze herinneringen en gevoelens onderdrukt worden door de nare herinneringen en gevoelens van de trauma’s.

Ondanks de moeilijke band (en ondanks de boosheid die ik tegenwoordig wel voel) probeer ik er te zijn voor mijn vader. Ik ben immers het enige gezinslid dat hij nog heeft. Op zijn manier is hij er ook voor mij en houdt hij van mij. De acceptatie dat ik emotionele steun, genegenheid, aandacht etc. nog steeds elders moet zoeken blijft tot op heden confronterend en verdrietig, maar gelukkig vind ik dit tegenwoordig allemaal wel bij mijn lieve zorgzame vriend en bij mijn lieve gezellige vrienden en vriendinnen. Het is dan ook de kunst om los van mijn vader een leven op te bouwen, maar om toch een manier te vinden om hem (op een voor mij gezonde manier) bij mijn leven te blijven betrekken. Op het moment heb ik veel behoefte aan afstand, om het recente besef en de bijbehorende herinneringen een plek te kunnen geven. Gezien mijn vader ook kampt met lichamelijke klachten, zorgt dit wel eens voor dilemma’s; hoe kan ik er voor hem zijn zonder over mijn grenzen te gaan? Toen hij 5 jaar geleden een herseninfarct kreeg, was ik bijvoorbeeld tijdelijk mantelzorger. Ik zorgde graag voor hem, maar ik had zelf niemand om op terug te vallen. Deze omstandigheden, gecombineerd met een depressie en opbouwen van medicatie, zorgden ervoor dat ik in een flinke crisis terecht kwam en een zelfmoord poging deed die (gelukkig) mislukte.

Mijn littekens
self-hatred-2-2Door mijn studie las ik voor het eerst over emotionele verwaarlozing. Ik wist hiervoor niet dat dit bestond. Ik vertelde in therapie dat ik mezelf hier (gek genoeg) in herkende. Mijn therapeute legde vervolgens uit dat dit kan kloppen. Na het bestuderen van de kenmerken en mogelijke gevolgen van emotionele verwaarlozing aan het begin van dit artikel, herken ik heel wat hiervan bij mezelf en bij mijn ouders. Sindsdien is er wat betreft de problemen die ik nog steeds ervaar een hoop voor mij op zijn plek gevallen.

Wat ik er in het dagelijks leven van merk is dat ik elke dag weer gek wordt van de interne “stem” van De Dictator in mijn hoofd. Vroeger had ik zelfbeschadiging als coping, maar tegenwoordig heb ik als coping om mij te verweren tegen deze constante kritiek; “Hou op” of “Stop” zeg ik dan hardop. Soms lijkt het alsof ik lijd aan een soort gilles de la tourettes, gezien ik ook kan vloeken op de dictator. Helaas vloek ik nog meestal op mezelf. “Stomme trut”, “ik haat je” of erger, floept er regelmatig hardop uit. Het is niet ideaal, maar ik kan me redelijk inhouden in gezelschap en het zorgt in ieder geval niet meer voor blijvende littekens op mijn armen. Ook ga ik er natuurlijk vanuit dat dankzij therapie ik uiteindelijk geen last meer zal hebben van de Dictator, maar vervangen zal worden door een milde, gezonde, kritische stem.

De Dictator zorgt er nog steeds voor dat ik tijdens mijn studie en stages zelfvertrouwen tekort kom, waardoor ik niet optimaal kan functioneren. Ik kan de gedachten soms redelijk opzij zetten en als het goed gaat geeft mijn studie en stage mij juist zelfvertrouwen, maar toch is de terugkerende feedback van docenten en stagebegeleiders nog altijd dat ik té bescheiden ben, soms kwetsbaar overkom en nog meer zelfvertrouwen mag uitstralen. Iets wat ik erg moeilijk vind door de overvloed aan kritische gedachten tijdens mijn bezigheden. Helaas heb ik er ook last van wanneer ik thuis op de bank zit, waardoor kunnen ontspannen en genieten van vrije tijd ook moeizaam gaat. Constant ben ik aan het piekeren en aan het malen om vervolgens mezelf te zitten haten.

Het stomme is dat ik dit zó ontzettend zat ben en rationeel gezien ook wel weet dat De Dictator “gewoon maar” een patroon is dat mij vroeger hielp (te overleven) en mij nu juist belemmert… Toch is hij zo hardnekkig en vastgeroest dat ik nog iedere dag in dit patroon vastloop. In therapie loop ik er tegenaan dat ik het allemaal prima kan rationaliseren en kan verwoorden, maar het lijkt alsof het gevoel achterblijft; het voelt als of de Dictator gelijk heeft, al weet ik beter.

Het is niet uitzichtloos
b2b2803c7f823157b11d6b4ffe8ea012Onlangs namen de eetproblemen weer toe, wat mij óók nog eens leek te gaan belemmeren tijdens mijn stage. Ik nam daarom het verstandige besluit (al zeg ik het zelf) om mij (wederom) aan te melden bij een centrum voor eetstoornissen voor een behandeling. Na wat intakegesprekken kreeg ik te horen dat zij adviseren om eerst een traumabehandeling te doen, omdat de eetstoornis en mijn lage zelfbeeld uit de trauma’s voortkomen. Eerst traumabehandeling zou zorgen voor een stabielere basis om aan de eetstoornis te gaan werken.

Uit ervaring weet ik inmiddels dat traumabehandeling zoals EMDR mij zodoende ontregelt dat ik al helemaal niet goed kan functioneren (zie ook blogartikel ‘De EMDR-sessies (deel 2)’). Als alternatief stelde mijn behandelaar voor om een andere vorm van traumaverwerking te gaan doen: imaginatie rescripting. Dit is een interventie dat onderdeel is van schematherapie, maar zich richt op het anders gaan interpreteren van nare gebeurtenissen in de vroege jeugd. Inmiddels zijn we hiermee gestart. Samen met de therapeut ben ik gaan kijken waar ik de afgelopen week tegenaan ben gelopen. Vervolgens zijn we teruggegaan naar een gebeurtenis in mijn jeugd die mij doet denken aan de gebeurtenis van afgelopen week. Zo barstte ik bijvoorbeeld een keer in tranen uit toen mijn vriend zei: ‘Ja hoor, ga maar lekker op de bank zitten, ik ruim de boodschappen wel op.’ We schrokken allebei van mijn heftige reactie, maar mijn vriend al helemaal omdat hij het als grapje bedoelde; hij wist ook wel dat ik het per ongeluk was vergeten. Ik voelde me ontzettend schuldig en realiseerde me dat het mij deed denken aan de opmerking van mijn ouders vroeger. Wanneer ik bijvoorbeeld vergat de hond uit te laten, werden ze boos en noemden zij mij lui en onverantwoordelijk.
In therapie moest ik dan tot in detail vertellen hoe de situatie vroeger ging. Vervolgens zei mijn behandelaar dat zij in de situatie zou stappen en zij dan bijvoorbeeld tegen mijn ouders van toen: “Het is niet fair om Lyka onverantwoordelijk te noemen. Ze is het vergeten en dat kan gebeuren. Ze is nog maar een kind en zoveel kinderen vergeten een klusje in huis te doen. Door zo streng voor haar te zijn beschadigen jullie haar zelfbeeld. Het mag wel een tandje minder!”
Vervolgens vraagt mijn behandelaar hoe dit voor mij is en of er nog wat moet gebeuren. In andere situaties is het voorgekomen dat wij in de fantasie samen mijn ouders uit huis hebben gezet zodat ik op een veilige manier mijn verdriet kon uiten. Ook heeft mijn behandelaar in zo’n fantasie gewoonweg gevraagd naar wat mij bezighield als kind; ze toonde interesse in mij als kind en gaf hiermee warmte en aandacht. Gek genoeg herinnerde ik mij weer dingen die ik deed als kind (zoals mw. Zuurtje en mw. Pruimpje naspelen van Telekids) en moest er zelfs om lachen.
Het doel van deze therapie is om andere conclusies te gaan trekken uit deze gebeurtenissen. In plaats van: “Ik ben een slecht kind” of “Ik ben niets waard”, zal ik bijvoorbeeld moeten gaan denken: “Mijn ouders stelden te hoge eisen” en “Ik mag er zijn”. Oftewel, in termen van schematherapie; het versterken van de gezonde volwassene. Beetje bij beetje lukt dit steeds meer. We gaan ons nu richten op het versterken van zelfcompassie, gezien ik ergens nog steeds het gevoel heb dat ik een verschrikkelijk kind was dat niet beter verdiende.

Wanneer ik ben afgestudeerd wil ik overigens dan toch een traumabehandeling gaan volgen; ik heb dan immers weer de tijd en het is praktisch en prettig om geen last meer te hebben van de trauma’s wanneer ik een baan ga zoeken en anderen ga begeleiden bij hun herstelproces.
Bij het maken van een nieuw behandelplan, bleek dat ik meer vooruit ben gegaan dan ik dacht. Ik word o.a. minder overspoeld door gevoelens, dissocieer niet meer tijdens therapie en ben mij steeds meer bewust wanneer ik last heb van een bepaald schema, waardoor ik anders kan handelen. De gezonde volwassene staat al veel meer op de voorgrond. Het is dus zeker niet uitzichtloos, al kan het nog vaak zo voelen.

KOPP
Ik schreef al eerder over mijn eigen ervaring omtrent KOPP (kinderen van ouders met psychische problematiek). (Hier te lezen.)
Toch wil ik KOPP nog een keer benoemen omdat ik in therapie een belangrijke ontdekking deed. Het blijft speculeren, maar mijn behandelaar gaf aan dat ik het zo kan zien dat allebei mijn ouders psychisch ziek waren en zijn. Ze waren beide getraumatiseerd en er was waarschijnlijk sprake van depressie en van (borderline) persoonlijkheidsproblematiek. Door deze psychische problematiek waren zij gewoonweg niet in staat om mij de zorg te bieden die ik nodig had. Hoe kun je immers liefde geven, als je zelf nooit liefde hebt gekregen? Mijn moeder verweet mij dat ik afstandelijk en vermijdend naar haar was tijdens haar ziektebed, maar hoe kon ik emotioneel beschikbaar zijn als zij dat niet voor mij was? We leefden in een gezinssysteem waar ieder behoefte had aan emotionele steun, maar geen van ons kon het elkaar geven…

Het vergeten kind
Tijdens het schrijven van dit stuk merk ik dat ik mij schuldig en ondankbaar voel. Ook ben ik bang dat ik mijn ouders hierdoor in een wel heel kwaad daglicht heb gesteld, ook al heb ik geprobeerd het zoveel mogelijk bij mezelf te houden. Nogmaals: mijn ouders valt niets kwalijk te nemen. Zij hebben zelf een zware jeugd en een zwaar leven gehad, dus hoe konden zij ook anders? Toch vind ik het belangrijk over dit thema te schrijven. Emotionele verwaarlozing wordt immers snel over het hoofd gezien en is ook in mijn geval helaas niet op tijd opgemerkt. Dit roept op dit moment dan ook vragen op: waarom werd er niet ingegrepen?

Hoe dan ook, bij tijdige signalering kan een hoop leed, voor zowel ouders als kinderen worden bespaard! Bij de KOPP-groepen waar ik stage liep, zag ik immers hoe ouders en kinderen weer naar elkaar toegroeiden, door de ondersteuning die aan beiden werd aangereikt. Mijn behandelaar beschreef laatst dat een oud-cliënt van haar iets zei over dit thema wat haar is bijgebleven en wat nu ook bij mij is blijven hangen:
“Het kind dat om aandacht schreeuwt en om zich heen slaat en schopt redt zich wel. Let alsjeblieft ook op het kind dat zich ondertussen verstopt achter de gordijnen. Die heeft óók hulp nodig”. Met andere woorden; zie deze stil en teruggetrokken kinderen alsjeblieft niet over het hoofd!

Tot slot nog advies van klinisch psycholoog Carlijn de Roos aan hulpverleners, dat ik zelf als toekomstig hulpverlener ook zeker in acht zal nemen:

“Kaart een vermoeden van emotionele verwaarlozing altijd bij de ouders aan. Vraag hoe het gaat met de opvoeding en of er hulp nodig is. Voor lichte klachten zijn er allerlei preventieve opvoedcursussen. Heeft het kind forse problemen, zoals een depressie, dan komt de ggz in beeld. Bij grote zorgen over de veiligheid van het kind kun je een melding bij het AMK doen.”

 

Bronnen:
https://www.linkedin.com/pulse/emotionele-verwaarlozing-last-van-wat-er-niet-gebeurd-janine-janssens/
http://www.augeomagazine.nl/nl/magazine/4068/703592/blauwe_plekken_op_de_ziel.html
https://www.depsycholoog.nl/emotionele-verwaarlozing/
https://www.zorgwelzijn.nl/emotionele-verwaarlozing-bron-voor-depressie-en-angst-zwz016157w/
Multidisciplinaire richtlijn Persoonlijkheidsstoornissen (PDF)
https://www.deviersprong.nl/persoonlijkheidsstoornissen/de-ontwijkende-persoonlijkheidsstoornis/kenmerken/
http://www.schematherapieopleidingen.nl/wp-content/uploads/2016/10/Slides-Fine-Tuning-IR-NL.pdf
Lentis GGZ ‘Door Dik en Dun’ (YouTube)

Mijn persoonlijkheid is ziek

Een persoonlijkheidsstoornis. Het woord op zich vind ik bijna klinken als een belediging. Alsof je zegt: je persoonlijkheid is gestoord. Niet ‘gek’ dus dat er omtrent deze psychische aandoening stigma en ook veel zelfstigma heerst. Het was voor mezelf dan ook alsof ik een klap in mijn gezicht kreeg toen ik voor het eerst las en hoorde dat ik voldeed aan deze diagnose. Toch zegt het woord wel wat het voor mij betekent: mijn persoonlijkheid is ziek.

Psychopathologie
Bij de opleiding Sociaal Pedagogische Hulpverlening krijgen we in het tweede studiejaar het vak ‘Psychopathologie’. In mijn studieboek voor dit vak staat over persoonlijkheid en persoonlijkheidsstoornissen het volgende:

“We hebben allemaal bepaalde gedragsstijlen en manieren om met anderen om te gaan. Sommigen van ons zijn ordelijk, anderen slordig. Sommigen geven voorkeur aan solitaire hobby’s, anderen zijn socialer. Sommigen zijn volgers, anderen zijn leiders. Sommigen lijken immuun voor afwijzing door anderen, terwijl anderen sociale initiatieven mijden omdat ze bang zijn voor kritiek. Als gedragspatronen echter zo inflexibel of maladaptief (niet passend bij leeftijd/ontwikkeling) worden dat ze aanzienlijk persoonlijk lijden veroorzaken, of wanneer ze het sociale of beroepsmatige functioneren van de betrokkene belemmeren, kunnen ze als persoonlijkheidsstoornissen worden aangemerkt.” (Nevid, Rathus, & Greene, 2013)

personality-testOok komen de verstoorde persoonlijkheidstrekken of -kenmerken volgens het boek tegen de adolescentie of vroege volwassenheid aan het licht en blijven gedurende het grootste deel van het volwassen leven bestaan.
Een persoonlijkheidsstoornis mag echter voor het 18e levensjaar niet vastgesteld worden, ook al kunnen er in sommige gevallen bij kinderen en zelfs kleuters al kenmerken worden waargenomen. Volgens de cijfers (uit 2013) vertoont in Nederland ongeveer 13% van de  bewoners tekenen van één of meer persoonlijkheidsstoornissen (Nevid, Rathus, & Greene, 2013).

Oorzaak
Er bestaat geen eenduidige oorzaak voor het ontstaan van een persoonlijkheidsstoornis. Dit komt doordat meerdere factoren meespelen. Wellicht heb je wel eens gehoord van de termen nature en nurture. Hiermee wordt bedoeld: is het aangeboren of tot stand gekomen door omgevingsfactoren? Bij een persoonlijkheidsstoornis spelen deze factoren ook een rol en hebben een wisselwerking.

  • Aanleg: uit onderzoek is gebleken dat sommige persoonlijkheidsstoornissen erfelijke factoren kunnen hebben. Daarnaast zijn er bepaalde kenmerken die iedereen al heeft vanaf zijn/haar geboorte. Dit wordt ook wel temperament genoemd. Voorbeelden hiervan zijn: verlegen, impulsief, extravert enz.
  • Omgeving: omgevingsfactoren die een rol kunnen spelen bij het ontstaan van een persoonlijkheidsstoornis zijn negatieve ervaringen en problemen in de vroegere gezinssituatie, maar ook (cultureel)maatschappelijke omgevingsfactoren.

Wat dat betreft, is het krijgen van een persoonlijkheidsstoornis een soort van loterij waarvoor je niet eens een lot hoeft te kopen. Sterker nog, je zou het kunnen zien dat het lot voor je bepaalt of je wel of geen persoonlijkheidsstoornis ontwikkelt. Gelukkig kan therapie er voor zorgen dat je door de persoonlijkheidsstoornis niet meer vastloopt op bepaalde gebieden in je leven.

Diagnose
Volgens de DSM IV (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders), zijn er 10 verschillende soorten persoonlijkheidsstoornissen. In de nieuwste uitgave van de DSM, de DSM V uit 2013, is het één en ander gewijzigd wat betreft de indeling en classificatie van persoonlijkheidsstoornissen. Om het beknopt te houden, zal ik in dit artikel hier niet te veel op in gaan. (Voor meer informatie over de veranderingen in de DSM V, klik hier.)
De verschillende soorten persoonlijkheidsstoornissen zijn ingedeeld per cluster:

Cluster A: Mensen die vooral gekenmerkt worden door vreemd en excentriek gedrag, die vaak een teruggetrokken bestaan leiden. Hieronder vallen de paranoïde, schizoïde en schizotypische persoonlijkheidsstoornissen.

Cluster B: Mensen die sterk emotioneel en onvoorspelbaar reageren en daarmee juist op de voorgrond treden. Hieronder vallen de antisociale, borderline, theatrale en narcistische persoonlijkheidsstoornissen.

Cluster C: Mensen die in het dagelijks leven zeer angstig en onzeker zijn. Hieronder vallen de ontwijkende, afhankelijke en dwangmatige persoonlijkheidsstoornissen.

Bron: Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie

Borderline?
Zoals ik al in de inleiding benoemde, vond ik het een schok om de diagnose persoonlijkheidsstoornis te krijgen en bijna kwetsend. Het wordt ook wel heel persoonlijk wanneer therapeuten een oordeel vellen over je persoonlijkheid. Zo voelde het tenminste.
Ik was 19 jaar (zie foto boven dit artikel) en opgenomen in een kliniek voor jongeren met een vermoedelijke persoonlijkheidsstoornis. Nu hoor ik je denken: dan had je het toch kunnen zien aankomen? Dat dacht ik achteraf ook. Ik denk dat het destijds langs me heen is gegaan als verwarde en depressieve puber. Bovendien had ik nog weinig idee wat een persoonlijkheidsstoornis precies is. Het kwam eigenlijk pas ter sprake tijdens een psychodrama bijeenkomst. Een groepsgenoot uit mijn therapiegroep zei toen iets in de trant van: “We zitten toch in deze therapiegroep omdat we borderline hebben?” Toen dit niet volledig ontkend werd door de therapeuten, sloeg het nieuws in de groep in als een bom. De therapeuten speelden hierop in door voor te stellen de volgende groepspsychotherapie in het teken te laten staan van psycho-educatie over de borderline persoonlijkheidsstoornis. Daarin zouden de therapeuten (o.a. aan de hand van de DSM IV) ons uitleggen wat deze stoornis inhoudt. Deze bijeenkomst duurde niet lang, want al gauw liepen de eerste groepsgenoten weg. Ik kan alleen maar gissen waarom, maar ik had het idee dat ze het te confronterend vonden. “Als jullie verder nog vragen hebben hierover, kunnen jullie die altijd aan ons stellen”, werd de overblijvers verteld.

tumblr_mslxxyEuYk1sc9mmso1_500

Uit de film: ‘Girl Interrupted’

Mijn eerste reactie na het krijgen van de diagnose was om het eerst volgende weekend gelijk van alles hierover te gaan opzoeken in de bibliotheek. Met name over de borderline persoonlijkheidsstoornis. Dit voelde veiliger dan het vragen aan mijn behandelaar, omdat ik me denk ik vooral erg schaamde. Ik denk dat ik dan ook wilde weten of het echt zo erg was als dat het klonk.

Mijn conclusie toen: ja. Mijn conclusie nu: nee.

Ten eerste schrok ik ervan dat er blijkbaar iets mis was met mijn persoonlijkheid. Het voelde alsof mijn karakter, identiteit en binnenwereld bekritiseerd werd. En dat terwijl ik me van binnen al een ‘slecht mens’ voelde. Ten tweede maakten woorden als ‘manipulatief’, ‘drank-/middelenmisbruik’, ‘veel wisselende seksuele contacten’ en ‘impulsiviteit’, dat ik mezelf toen niet erg in de borderline PS kon herkennen. Wat dachten die therapeuten wel niet van me! Ook las ik (in gedateerde boeken) dat je niet kunt genezen van zo’n persoonlijkheidsstoornis.
Gelukkig heeft mijn coördinerend behandelaar destijds dit beeld wat ik van de borderline PS kunnen bijstellen. Voor mij was het belangrijkste wat ze zei, dat volgens recente onderzoeken is gebleken dat met de juiste behandeling de persoonlijkheidsstoornis na verloop van tijd niet meer voor een belemmering hoeft te zorgen in het dagelijks leven. Helemaal genezen blijft gezien de complexiteit van de stoornis lastig, maar je kunt er in ieder geval geen last meer van ondervinden. Ook werd in dat gesprek duidelijk dat ik niet helemaal aan de diagnose borderline PS voldeed, omdat ik o.a. inderdaad eerder het tegenovergestelde van impulsief was en ik wel zorgde dat ik uit de buurt bleef van drank, drugs en seks. Daarnaast ging ik trouwens nog wel meer dingen uit de weg. Dat was dan ook het punt dat mijn behandelaar mij voorlegde of ik me misschien herkende in de ontwijkende persoonlijkheidsstoornis.

Mijn persoonlijkheidstrekken
Volgens mijn vriend heb ik een ‘lieve persoonlijkheidsstoornis’.
Volgens de meest recente DSM classificatie, heb ik op AS II een persoonlijkheidsstoornis NAO (niet anderzins omschreven), met trekken van een borderline persoonlijkheidsstoornis en ontwijkende persoonlijkheidsstoornis.
Het komt erop neer dat mijn borderline PS trekken bestaan uit: identiteitsproblemen, in goed/fout denken m.b.t. mezelf en hoogoplopende spanningen.
De ontwijkende PS trekken die ik herken zijn: angst voor sociale situaties, de neiging sociale situaties te vermijden, angst om te falen in sociale situaties/opleiding/relaties.

Stigma
In de eerste instantie had ik dus veel moeite met de diagnose persoonlijkheidsstoornis (NAO). Ik schaamde me ervoor en was bang dat als ik zou vertellen dat ik ‘borderline trekken’ heb, mensen in mijn omgeving een heel ander beeld van mij zouden krijgen. En die ‘ontwijkende trekken’ dan? Tsja, daar merkt de omgeving in ieder geval niet zo veel van. Mensen met een borderline PS staan vaak bekend als manipulatief, agressief en worden gezien als één van de moeilijkste doelgroepen. Over de ontwijkende persoonlijkheidsstoornis hoor je eigenlijk niet zo veel, wat misschien wel passend is bij deze stoornis; het vermijden en terugtrekken uit sociale situaties.
Beide persoonlijkheidsstoornissen hebben in ieder geval te maken met weinig controle hebben over emoties. Bij de borderline PS komt dit echter meer naar de omgeving toe tot uiting (externaliserend) en bij de ontwijkende PS speelt de onrust zich vooral van binnen af en trekt iemand zich juist eerder terug uit de omgeving (internaliserend).

logo-in-de-ggzÉén van de nadelen van een diagnose, is dat het hokjes-denken bevordert. Voldoe je volgens de DSM aan de criteria van een bepaald ziektebeeld? Dan ben je ineens een ‘autist‘, ‘ADHD’er‘ of ‘borderliner‘. Een hele groep verschillende unieke mensen worden daardoor in de psychiatrie gegeneraliseerd en over één kam geschoren, waardoor hun eigen identiteit met bijbehorende kwaliteiten en positieve eigenschappen meer naar de achtergrond geschoven worden. Hierdoor ontstaat zelfs binnen instellingen en onder hulpverleners stigma op bepaalde psychische aandoeningen, zoals o.a. de borderline PS. Op mijn opleiding tijdens supervisie hoorde ik bijvoorbeeld: “Gister had ik echt veel moeite met een patiënt, echt zo’n typische borderliner is dat.”
Mijn nekharen gingen overeind staan. Was dat hoe de stagiaires tijdens mijn opname ook over mij praatten bij supervisie? Mensen zijn niet hun ziekte!
Ook tijdens de lunchpauze op mijn stageplek in een psychiatrisch ziekenhuis hoorde ik hulpverleners weleens zulke ongenuanceerde opmerkingen maken. Ik vroeg me op dat soort momenten altijd af hoe ze het zelf zouden vinden als er op zo’n manier over hen gepraat zou worden.

De kunst voor hulpverleners is denk ik om behalve de problemen van een cliënt (waar in de hulpverlening vaak de focus op ligt), ook de unieke persoonlijkheid, interesses en talenten van iemand te kunnen (blijven) zien en aanspreken. Een mens-tot-mens benadering in plaats van hulpverlener-patiënt. Wanneer collega’s tijdens mijn stage klaagden over hoe moeilijk  het was om te werken met een bepaalde patiënt, probeerde ik hen voor te leggen: “Kun je nagaan hoe moeilijk het voor die persoon zelf moet zijn om met deze ziekte door het leven te gaan.” of “Wat verdrietig dat diegene het zó ontzettend zwaar heeft dat hij/zij geen andere manier weet om die gevoelens te uiten. Heftig ook dat diegene in zijn/haar jeugd niet de mogelijkheid heeft gehad om dit te leren.”

Acceptatie
Inmiddels heb ik me redelijk bij het feit neergelegd dat mijn persoonlijkheid ziek is.
Wanneer je kijkt naar de factoren die bijdragen aan het ontstaan van een persoonlijkheidsstoornis, is het bijna logisch dat ik er éé857c1d95bba915a45e043c95aaeae807n ontwikkeld heb;
ik kom niet bepaald uit een warm nest, ik maakte traumatische ervaringen mee in mijn jeugd en dan was ik ook nog eens een vrij gevoelig kind. Daarnaast hebben ook allebei mijn ouders een moeilijke jeugd gehad waardoor zij zelf beschadigd zijn geraakt en mij tijdens mijn ontwikkeling niet hebben kunnen geven wat ik nodig had. Door het op deze manier te bekijken, schaam ik mij minder voor de diagnose persoonlijkheidsstoornis. Ik had immers geen invloed op het ontwikkelen van deze ziekte.

Het feit dat ik me af en toe wat wereldvreemd voel, is dan ook niet gek. Sommige dingen die voor mijn vriend bijvoorbeeld heel vanzelfsprekend zijn, zijn voor mij volkomen nieuw of vreemd. Ik heb feitelijk bepaalde stukken ontwikkeling gemist of overgeslagen en ben dat nu nog steeds als het ware aan het inhalen door middel van therapie en oefenen in de praktijk; het dagelijks leven.

Het is soms dan ook best lastig om te leven met een persoonlijkheidsstoornis. Vooral het feit dat het mij op dit moment nog steeds belemmert op sociaal gebied en tijdens mijn studie. Ook het gevoel geen controle te hebben over (heftige) emoties en hierdoor overspoeld raken is soms erg zwaar en kan ook erg gênant zijn. Desondanks heb ik door de jaren heen dankzij therapie al veel vooruitgang geboekt, maar mede door de persoonlijkheidsstoornis (en depressie) wil ik die vooruitgang nog wel eens vergeten.
Toch heb inmiddels al twee jaar een stabiele relatie, woon ik al een jaar samen, volg ik een voltijd sociale (!) HBO studie, haal ik goede cijfers, zing ik in een band en spreek ik geregeld af met vrienden. Verder zet ik mij in om stigma in de psychiatrie te bestrijden door middel van het schrijven over mijn eigen ervaringen.

Al met al ben ik dus zo gek nog niet, maar dat is heel persoonlijk natuurlijk…

Bronnen:
Nevid, J. S., Rathus, S. A., & Greene, B. (2013). Psychiatrie een inleiding. Amsterdam: Pearson.
Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie