Op het netvlies gebrand

In mijn vorige artikel: ‘Echt, Hema?’, waarin ik beschreef hoe moederdag en de sterfdag van mijn moeder mijn posttraumatische stress stoornis (PTSS) triggeren, kondigde ik al aan dat ik later in een ander artikel wat dieper in zou gaan op deze angststoornis. Het is nu later en dit is dat artikel. Een andere reden dat ik hier nu over schrijf, is dat ik vandaag zal starten met een behandeling dat gericht is op het behandelen van PTSS, genaamd: ‘EMDR’. Dit omdat beelden van gebeurtenissen die jaren geleden plaatsvonden, nog steeds ‘op mijn netvlies staan gebrand’ en ik soms weer opnieuw beleef.

Beschadigd

‘Traũma’ is van oorsprong een Oudgrieks woord en betekent: verwonding. Ooit werden hier alleen lichamelijke verwondingen mee bedoeld, maar inmiddels is bekend dat er ook psychische verwondingen bestaan; psychotraumata.

invisible woundsEen psychotrauma kan ontstaan na het ervaren van een schokkende gebeurtenis. In veel gevallen zijn dit zeer ingrijpende, bedreigende en schokkende gebeurtenissen, die zorgden voor een gevoel van onveiligheid. Men schat dat ongeveer 80% van alle mensen gebeurtenissen meemaakt die als buitengewoon naar en heftig ervaren kunnen worden (Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, 2016).

De dagen en weken na een psychotrauma ontwikkelt bijna iedereen symptomen van stress. Gedurende de daarop volgende maanden verminderen bij de meeste mensen de symptomen totdat ze verdwenen zijn (Fonds Psychische Gezondheid, 2016). Zoals de naam dus eigenlijk al zegt, is een posttraumatische stress stoornis (PTSS) een stoornis waarbij na geruime tijd van het ervaren van een trauma, de stress-symptomen niet uit vanzelf weer verdwijnen, maar aanwezig blijven. Volgens de DSM IV moeten de symptomen minimaal langer dan een maand duren en de stoornis leiden tot beperkt functioneren (in beroep of relatie) om een posttraumatische stress stoornis te kunnen vaststellen. Ongeveer 5 tot 10% van de mensen die een psychotrauma hebben doorgemaakt, krijgen last van een PTSS (van Hinsberg, 2008).

Complexe PTSS

Door clinici wordt ook gesproken van een specifieke vorm van PTSS, namelijk ‘complexe PTSS‘. Ondanks dat de term regelmatig gebruikt wordt, is niet helemaal duidelijk wat er precies complex is. Met complexe PTSS wordt bedoeld: de aanwezigheid van een brede variëteit aan symptomen van stoornissen op zowel as I* als as II* die in verband worden gebracht met herhaalde en langdurige interpersoonlijke traumatisering in de vroege jeugd, te weten voor het 14de jaar. Dit noemt men ook wel complex trauma (Bicanic, de Jongh, & ten Broeke, 2015).

Het komt erop neer dat deze vorm van PTSS zich kenmerkt, doordat er naast de kenmerken van PTSS er nog symptomen van andere psychische stoornissen aanwezig zijn bij de persoon. Vaak door langdurige trauma’s in de jeugd.

* Assen die gebruikt worden bij het stellen van diagnoses door middel van de DSM-IV. Klik hier voor meer uitleg over de DSM-IV.

Er zijn verschillende behandelingen mogelijk voor PTSS, zoals o.a. traumagerichte cognitieve gedragstherapie, Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) en Narratieve Exposure Therapie (NET). De eerste twee behandelingen zijn volgens onderzoek het meest effectief gebleken (van Hinsberg, 2008). Soms wordt ook medicatie ingezet als onderdeel van traumaverwerking. Gezien ik zelf alleen ervaring heb met de behandeling EMDR, zal ik in dit artikel alleen op deze behandeling verder in gaan.

Symptomen

De klachten die voorkomen bij een PTSS zijn onder te verdelen in de volgende 3 clusters:

Herbelevingen:

  • dreamcatcher lightsBij een herbeleving lijkt het alsof de traumatische gebeurtenis opnieuw meegemaakt wordt. Iemand ziet, ruikt, hoort, proeft en voelt alles weer zoals het moment waarop het gebeurde.
  • Regelmatig nachtmerries hebben en onrustig slapen.
  • Herinneringen hebben aan de gebeurtenis die steeds weer terugkomen.
  • Wanneer aan de gebeurtenis wordt gedacht, krijgt iemand last van hartkloppingen, trillen, zweten en kan iemand niet goed meer ademhalen. Een gevoel van verlamd van angst zijn.

Vermijding:

  • Bij vermijding gaat iemand alles uit de weg wat aan de traumatische gebeurtenis doet denken. Zo beschermt iemand zichzelf tegen de heftige emoties. De hele gebeurtenis of bepaalde momenten eruit worden ‘vergeten’. Dit wordt verdringing genoemd.
  • Soms voelt iemand helemaal niets meer en wordt alles op de automatische piloot gedaan.
  • Er wordt ontkend wat er is gebeurd en ervoor weggevlucht door bijvoorbeeld keihard te werken of overmatig te drinken.
  • Weigeren om te praten over wat er is gebeurd en zich afsluiten voor de mensen om in zijn/haar omgeving.

Gedrag en gevoelens:

  • Voortdurend gespannen en ‘opgefokt’ voelen.
  • Snel het geduld verliezen en snel boos worden.
  • Last hebben van plotselinge huilbuien.
  • Snel schrikken en overgevoelig zijn voor elke onverwachte situatie of gebeurtenis.
  • Gevaarlijke situaties opzoeken; bijvoorbeeld veel te hard rijden.
  • Verdovende middelen gebruiken zoals drugs en alcohol.
  • Somber zijn, en niets leuk of interessant vinden.
  • Snel schuldig voelen aan het gebeurde en zichzelf verwijten maken: ‘Had ik maar (niet)…’
  • Zich minderwaardig voelen.
  • Slecht kunnen concentreren.
  • Doodmoe zijn, maar kunt toch moeilijk kunnen inslapen of doorslapen.
    (Fonds Psychische Gezondheid, 2016)

In deze animatie door een Australisch behandelcentrum, wordt weergegeven hoe PTSS zich bij iemand kan uiten.

Oorzaak en gevolg

Of er na een schokkende gebeurtenis een PTSS wordt ontwikkeld hangt van 4 verschillende factoren af .

Wat voor gebeurtenis was het?
Of iemand een PTSS krijgt, hangt af van de soort gebeurtenis, hoe erg het was en hoe lang het duurde. Ook hoe machteloos en bang iemand zich voelde. Schokkende ervaringen die alleen meegemaakt worden, zoals een verkrachting of overval, blijken moeilijker te verwerken dan een gebeurtenis waar meerdere mensen bij betrokken waren, zoals een vliegramp. Belangrijk is ook of de schokkende gebeurtenis één keer of vaker is voorgekomen. Schokkende gebeurtenissen die lang duren of die steeds opnieuw voorkomen, blijken moeilijker te verwerken. Voorbeelden van eenmalige trauma’s zijn: een auto-ongeluk, een inbraak of de plotselinge dood van een geliefde. Schokkende ervaringen die vaker voorkomen zijn onder meer: incest, mishandeling en oorlogservaringen (Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, 2016).

Hoe was de opvang?
De opvang na de schokkende gebeurtenis is erg belangrijk; het krijgen van steun uit de omgeving, voldoende gelegenheid om over de ervaring te vertellen, het gevoel begrepen te worden en terecht kunnen bij een vertrouwd persoon. Hoe beter de opvang is, des te beter de verwerking (Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, 2016).your story is defined

Hoe is de persoonlijkheid?
Elk mens zit anders in elkaar. Dat maakt ook verschil voor de verwerking van het trauma. Mensen die goed over hun gevoelens kunnen praten, lopen minder kans op een PTSS dan mensen die gesloten en verlegen zijn. Mensen die door het leven wandelen verwerken een schokkende gebeurtenis ook makkelijker dan mensen die het leven als zwaar ervaren. Dat geldt ook voor mensen die gemakkelijk steun kunnen accepteren. Het helpt wanneer iemand accepteert dat na een schokkende gebeurtenis iemand zich een paar weken angstig en somber zal voelen (Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, 2016).

Hoe wordt er op de gebeurtenis teruggekeken?
De betekenis die de gebeurtenis heeft, is van invloed op het verwerkingsproces. Sommige mensen gaan hun leven door de schokkende gebeurtenis extra waardevol vinden. Pluk de dag! Of ze bedenken hoeveel geluk ze nog hebben gehad in vergelijking met andere mensen. Zulke gedachten maken de verwerking van de gebeurtenis gemakkelijker. Omgekeerd kunnen bepaalde ideeën de verwerking moeilijker maken. Een voorbeeld is als iemand ervan overtuigd is dat het ongeluk altijd juist hem of haar treft (Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, 2016).

Neurologisch
Uit onderzoek is gebleken dat een PTSS zichtbaar is in de hersenen. Ondanks dat er nog niet veel bekend is over angst en de hersenen, is wel duidelijk geworden dat verschillende stoffen, de zogenaamde boodschapperstoffen (ook wel neurotransmitters genoemd) brain-with-ptsdin de hersenen een rol spelen bij het overbrengen van informatie. De balans en de beschikbaarheid van deze boodschapperstoffen is bij een PTSS verstoord geraakt, waardoor sommige delen van de hersenen te actief en andere juist te weinig actief zijn. Bij een geslaagde behandeling blijkt deze balans zich weer te herstellen (Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, 2016) .

Ook hebben sommige mensen met PTSS een kleinere hippocampus. Dat is het deel van de hersenen waar onder andere het geheugen zit. Geheugenproblemen bij mensen met PTSS zouden hierdoor verklaard kunnen worden. Een hypothese is dat door een hoog cortisol-gehalte (hormoon dat vrijkomt bij stress), celsterfte in de hippocampus wordt veroorzaakt. Na geslaagde traumabehandelingen is vastgesteld dat bij sommige mensen het volume van de hippocampus weer is toegenomen (van Hinsberg, 2008). Nogmaals: er zijn redelijk wat hypotheses over wat PTSS met de hersenen zou doen, maar er is nog weinig écht bekend.

Levendige herinneringen

Zoals te lezen is in het interview in Folia, kan ik me de avond waarop mijn broer zelfmoord pleegde en de daaropvolgende ochtend nog goed herinneren. Zo goed zelfs, dat wanneer ik er aan terugdenk, ik gevoelens die ik op dat moment had soms opnieuw ervaar.
In de brugklas deelde mijn docente Nederlands een stencil met het alfabet in gebarentaal uit. Ik begon plotseling te huilen en kon niet meer stoppen. Door klasgenootjes werd ik begeleid naar een leeg klaslokaal, terwijl de docente mijn mentrix opzocht. Tijdens het gesprek met mijn mentrix besefte ik me dat het stencil mij erg aan mijn broer deed denken omdat hij alleen in gebarentaal kon communiceren. Waarom ik daar zo intens verdrietig van werd,  snapte ik nog niet; mijn broer was destijds al 8 jaar overleden. Ik schaamde me rot. Wel was duidelijk dat dit ene stencil een hoop bij mij had losgemaakt gezien de vele huilbuien, schuldgevoelens en gevoelens van zelfhaat die nog maanden na deze middag volgden… Het gesprek dat ik met mijn mentrix had, was de eerste keer dat ik met iemand inhoudelijk sprak over mijn broers overlijden. Doordat ik door deze zelfde mentrix werd doorverwezen naar een GGZ instelling (ze was tevens vertrouwenspersoon), lukte het steeds beter om er over te praten.

Ook gebeurtenissen omtrent het ziekbed en overlijden van mijn moeder, staan mij nog helder bij. Nadat mijn moeder was overleden kreeg ik last van slecht slapen, nachtmerries, schuldgevoelens en de geur van ziekenhuis. Moeilijk te omschrijven, maar onmiskenbaar als je het ruikt. Alleen rook ik de geur op een gegeven moment in een schoenenwinkel of al wandelend in het bos. Later begon ik ook op mijn school ineens vanuit mijn klaslokaal een ziekenhuis gang te zien in plaats van de gang van mijn school en beleefde ik soms dat ik door deze ziekenhuisgang rende zoals ik dat ook had gedaan op de dag van haar overlijden. Ik wist dat ik op school zat, dus dat het niet klopte. Desondanks werd ik zo overspoeld door schrik, angst en verdriet, dat het lastig was te kunnen nadenken. Ik denk dat een herbeleving een beetje vergeleken kan worden met het dragen van de Oculus Rift, zo’n nieuwe virtual reality bril; je weet ergens wel dat het niet echt gebeurt,

dwdd

Klik hier om het fragment te bekijken.

maar desondanks valt Mathijs van Nieuwkerk bij DWDD wel bijna van zijn stoel bij het zien dat hij in een achtbaan zit en op het punt staat om steil naar beneden te storten. Het is dan ook geen surreële gebeurtenis; het kan echt plaatsvinden. Sterker nog; het heeft als het gaat om een herbeleving al eerder plaatsgevonden.

 

Het zien van ambulances en/of het horen van sirenes en het tegenkomen van rouwauto’s zijn bij mij nog steeds triggers voor het zien van beelden en het ervaren van herbelevingen van nare gebeurtenissen die ik tijdens de ziekteperiode en het overlijden van mijn moeder had meegemaakt. Het overheersen van deze heftige gebeurtenissen heeft als gevolg dat ik nog steeds weinig fijne herinneringen aan mijn moeder kan terughalen.

De diagnose

Het krijgen van de diagnose PTSS vond ik verwarrend. Dat is toch iets dat soldaten hebben nadat ze hebben gevochten in de oorlog? Ik googelde naar PTSS en las voornamelijk over oorlog, aanslagen, natuurrampen, auto-ongelukken, overvallen, misbruik en mishandeling als oorzaken van PTSS. Hoe kan ik de diagnose hebben zonder dat ik (gelukkig!) al deze dingen niet heb meegemaakt? Mijn therapeute legde uit dat er bij mij toch sprake zijn van trauma’s, doordat ik in de situaties rondom het overlijden van mijn broer en moeder onder veel stress heb gestaan en mij vooral erg alleen heb gevoeld. Ik had niemand die er voor mij was (opvang) en mij kon steunen bij deze heftige gebeurtenissen. Bovendien herkende ik wel veel symptomen van PTSS, waardoor met behulp van een vragenlijst de diagnose vastgesteld kon worden.

EMDR in het hier en nu

Sinds mijn 18e tot en met de dag van vandaag heb ik de diagnose PTSS. Op mijn 18e kreeg ik voor het eerst EMDR therapie.  Er zijn inmiddels nieuwe ontwikkelingen, waardoor EMDR tegenwoordig wellicht wat anders wordt toegepast dan toen.
Toen mijn behandelaar opperde om opnieuw EMDR te proberen, had ik mijn twijfels. Het zou toch niet werken omdat de PTSS te complex was? Daarom werd de EMDR toentertijd immers gestopt. Ook besefte ik me dat ik de klachten onterecht had geaccepteerd als iets wat vervelend is, maar nou eenmaal bij mij hoort en waar ik niet meer vanaf ga komen. Daarnaast heb ik net een vrij zware periode van een aantal maanden achter de rug. Wil ik echt nu de depressie minder is geworden zo’n intensieve behandeling aangaan? Het is immers bekend dat het eerst slechter zal gaan, voordat het beter zal worden.
Ze begreep mijn twijfels en stelde voor om te overleggen met een collega die EMDR supervisor is. Na het overleg liet ze weten dat door nieuwe ontwikkelingen duidelijk is geworden, dat er niet altijd ‘gestabiliseerd’ hoeft te worden. Dit komt omdat er nu oefeningen en hulpmiddelen zijn die ervoor zorgen dat de EMDR minder heftig hoeft te zijn dan vroeger. Bovendien is uit onderzoek gebleken dat het niet uit maakt of er gestabiliseerd is voor de EMDR of niet; het resultaat is hetzelfde (Bicanic, de Jongh, & ten Broeke, 2015).

Grappig feitje tussendoor: de EMDR supervisor waarmee mijn behandelaar overlegd heeft, is dezelfde therapeute die mij behandeld heeft met EMDR toen ik 18 was en toen nog in de leer was. Ze blijkt toevallig in hetzelfde gebouw als mijn huidige behandelaar te werken en als ik het goed heb begrepen leidt zij nu zelfs mijn huidige behandelaar op. Ook nu zullen de EMDRsessies dus met mijn toestemming worden opgenomen. Bizarre samenloop van omstandigheden, maar wel grappig.

Wat ik heb besloten?
Ik ga de EMDR aan en laat het op me afkomen.
Wordt herh…, ik bedoel: vervolgd…

Lees ook: ‘De EMDR-sessies (deel 1)‘ en ‘De EMDR-sessies (deel 2)‘ om te lezen hoe de EMDR mij vergaan is.

img2-dont-let-the-past-steal-your-future-wall-sticker-adesivo-da-muro

Bronnen:

Bicanic, I., de Jongh, A., & ten Broeke, E. (2015). Stabilisatie in traumabehandeling bij complexe PTSS: noodzaak of mythe? Tijdschrift voor psychiatrie, 332-339.

Fonds Psychische Gezondheid. (2016). PTSS. Opgeroepen op juni 17, 2016, van Psychische Gezondheid: https://www.psychischegezondheid.nl/ptss?tab=1

Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie. (2016). Posttraumatische Stress Stoornis. Opgeroepen op juni 17, 2016, van Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie: http://www.nvvp.net/cms/showpage.aspx?id=1514

van Hinsberg, J. (2008). Veranderingen in de hersenen voor en na behandeling van een Posttraumatische Stress Stoornis. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam.

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s